ATEX Belgesi: Patlayıcı Ortam Ekipmanlarında Uygunluk

İlk başvuruda en çok karıştırılan sıralama
İzmir'deki bir pompa üreticisi, bir rafineriye yakıt aktarma ünitesi tedarik etme ihalesini kazanır. Siparişteki tek bir madde projeyi durdurur: proses sahasına girecek her ekipman, ilgili bölge için ATEX belgeli olmak zorundadır. Ekip kendi pompalarını avucunun içi gibi bilir, ama ekipmanın hangi kategoride olması gerektiğini, sürece bir Onaylanmış Kuruluşun girip girmeyeceğini ya da etikette ne yazması gerektiğini kimse net söyleyemez. Yetkin bir üretici ile patlayıcı ortam gerekliliği arasındaki bu boşluk, ATEX sorularının çoğunun doğduğu yerdir.
ATEX adını Fransızca "atmospheres explosibles" ifadesinden alır. Yanıcı gaz, buhar, sis ya da yanıcı tozun patlayıcı bir ortam oluşturabileceği yerlerde kullanılan ekipman ve koruyucu sistemleri kapsar: rafineriler, boyahaneler, un değirmenleri, tahıl siloları, şeker fabrikaları, yakıt terminalleri ve pek çok kimya tesisi. Bu yazı, üreticilerin ve tesis mühendislerinin gerçekten uğraştığı alanda kalıyor: bölgeler, ekipman grupları ve kategoriler birbirine nasıl oturur ve Onaylanmış Kuruluş hangi noktada tercih olmaktan çıkar.
Sürekli karıştırılan iki direktif
Herhangi bir belgeden önce, ATEX başlığını paylaşan iki yasal düzenlemeyi ayırmak gerekir. 2014/34/AB ürün direktifidir. Ekipmanı tasarlayıp piyasaya arz eden üreticiyi ilgilendirir ve AB Uygunluk Beyanı ile CE işaretine giden yoldur. 1999/92/AT ise işyeri direktifidir. Sahayı işleten, alanları bölgelere ayırmak, ateşleme kaynaklarını denetlemek ve çalışanları korumak zorunda olan işvereni ilgilendirir.
Bu ayrım önemlidir, çünkü iki taraf birbirine yaslanır. Bölgeleri saha işletmecisi sınıflandırır; ekipman üreticisi de bu bölgelere uygun donanımı sağlamak durumundadır. Bu konuşmayı erkenden ve doğru yapmak, şartnameyi neredeyse kendiliğinden yazdırır. Atlarsanız, yanlış bölgeye göre belgelenmiş bir ürünle kalırsınız ki bu, hiç belge olmamasından daha kötüdür.
Türkiye'de işyeri tarafı, çalışanların patlayıcı ortamlardan korunmasına ilişkin yönetmelikle yürür ve işverenden bir patlamadan korunma dokümanı ile bölge sınıflandırması ister. Ekipman üreticisi açısından bu doküman bir girdi gibidir: hangi ekipmanın hangi bölgeye gireceğini belirleyen başlangıç noktasıdır. Bu nedenle tedarikçi ile işletme, sipariş kesinleşmeden önce bölge haritası üzerinde mutlaka anlaşmalıdır.
Bölge tehlikeyi, kategori ekipmanı anlatır
Her ATEX kararında iki ölçek bir araya gelir ve ikisini tek bir çerçevede görmek işi kolaylaştırır. Bölge, işyeri direktifi kapsamında tesis işletmecisinin atadığı, patlayıcı ortamın ne sıklıkta bulunduğunu derecelendiren ölçektir: gaz ve buharlar için Bölge 0, 1 ve 2; yanıcı toz için Bölge 20, 21 ve 22, sürekli bulunuştan seyrek ve olası olmayana doğru. Ekipman ise 2014/34/AB ile belirlenen koşut bir ölçekte yer alır: grizu ve kömür tozuna maruz madencilik için Grup I, yer üstündeki diğer her şey için Grup II; Grup II kendi içinde Kategori 1, 2 ve 3'e, Grup I ise M1 ve M2'ye ayrılır. Kategori, özünde ekipmanın ne kadar koruma tuttuğuna ve güvende kalarak kaç arızayı atlatabildiğine dair bir taahhüttür.
Asıl önemli karar, her etiketin tek başına ne anlama geldiği değil, iki ölçeği nasıl hizaladığınızdır. Daha yüksek kategori daha yüksek koruma seviyesi demektir ve ekipmanı daha tehlikeli bir bölge için uygun kılan da budur; bu yüzden şartname önce bölge, sonra kategori sırasıyla ilerlemek zorundadır: alanın bölgesini işletmecinin tehlikeli alan haritasından okuyun, ardından kategorisi o bölgeye uygun ekipmanı seçin, asla tersi değil. Daha zorlu bir bölge için sınıflandırılmış ekipman her zaman daha az zorlu bir bölgede kullanılabilir, bu da size tasarım payı verir; tersi ise baştan olanaksızdır ve ekipmanın sahada geri çevrilmesinin en sık nedenlerinden biridir.
Tam bu noktada ekipleri iki tuzak bekler. Toz bölgeleri en sık eksik sınıflandırılan bölgelerdir, çünkü toz gazdan daha zararsız sanılır; oysa yüzeye oturan bir tabaka hem ateşleme riskini artırır hem de sıcak yüzeyleri yalıtır ve sıcaklık değeri bir sınıf yerine gerçek azami yüzey sıcaklığı olarak okunur. İkincisi, bölge-kategori eşleşmesini tedarikçi seçildikten sonraya bırakmaktır. Bu eşlemeyi en baştan, saha işletmecisiyle yazılı olarak mutabık kalarak netleştirmek, bir kez yürüyen projeyi yeniden yapılan projeden ayıran tek alışkanlıktır.

Onaylanmış Kuruluş gerçekte ne zaman zorunlu?
Maliyeti ve teslim süresini sessizce belirleyen soru budur ve yanıt, ürünün ne kadar karmaşık göründüğüne değil kategoriye bağlıdır. Kategori yükseldikçe direktifin projeye çektiği bağımsız denetim artar ve bu denetimin takviminize oturması da o ölçüde erkene çekilir.
En zorlu basamakta, yani Bölge 0 ya da Bölge 20 için tasarlanan Kategori 1 ekipmanında, bağımsız bir değerlendirme kuruluşu tasarım aşamasından üretim aşamasına kadar sürecin içindedir. Projede planlamanız gereken asıl etki şudur: tasarımın erkenden dondurulması, üçüncü taraf değerlendirmesinin takvim etrafında kurduğunuz sabit bir kilometre taşına dönüşmesi ve dış katılımın bütçeye sonradan bir sürpriz olarak değil en baştan girmesi gerekir. Patlayıcı ortam çevresindeyken bile çalışmayı sürdürmesi gereken Grup I, Kategori M1 ekipmanı da aynı ağırlığı taşır.
Bölge 1 ya da Bölge 21 için Kategori 2 ekipmanı planlamanızı ikiye böler ve hangi tarafta olduğunuz, takvime ne kadar dış süre ekleyeceğinizi belirler. Elektrikli ekipman ve içten yanmalı motorlar üçüncü bir tarafı kritik yola çeker; bu nedenle o değerlendirmeyi sabit bir tarih gibi ele alın. Genellikle mekanik olan diğer Kategori 2 ekipmanı işin çok daha büyük bölümünü sizin elinizde bırakır, ama yine de dış bir kuruluşla yürütülen bir dokümantasyon adımına bağlıdır; bu da uzun teknik bir geçit değil, takvime yerleştirilecek idari bir adımdır. Ürününüzün hangi tarafa düştüğünü erkenden bilmek, teslim süresini dürüstçe boyutlandırmanızı sağlar.
Bölge 2 ya da Bölge 22 için Kategori 3 ekipmanı, takvimi neredeyse tümüyle sizin denetiminizde bırakır, çünkü devreye girmesi gereken bir dış kuruluş yoktur. Bunun karşılığında disiplin içeriye kayar: ağırlık kendi dokümantasyonunuza ve kontrollerinize biner, CE işareti ve temel güvenlik gereklilikleri ise tümüyle geçerli kalır; yani öz değerlendirme hiçbir zaman daha hafif bir ürün anlamına gelmez. Buradaki planlama riski bir randevu kuyruğu değil, dışarıdan kimse bakmadığı için iç titizliğin sessizce gevşemesidir.
Pratik bir sıra planı dürüst tutar: önce bölgeyi belirleyin, kategoriyi ondan türetin ve bütçeyi bağlamadan çok önce, projenin gerçekte ne kadar bağımsız katılım ve teslim süresi taşıdığını buradan okuyun. Tersinden gitmek, yani önceden söz verdiğiniz bir rakama göre yol seçmek, ekipmanın gerçekte çalışacağı alana göre yetersiz sınıflandırılmasının yoludur.
Ex işaretleme dizisini okumak
Bir ATEX etiketi, CE logosu ve Ex altıgeninden çok daha fazlasını taşır. Tipik bir dizi "II 2 G Ex db IIC T4 Gb" gibi okunur ve her blok kontrol edebileceğiniz bir karardır. "II" ekipman grubudur, "2" kategoridir, "G" ise gaz için olduğunu söyler; bir "D" toz anlamına gelirdi. Ex simgesinden sonra koruma türü, ardından gaz grubu, sıcaklık sınıfı ve ekipman koruma seviyesi gelir.
Koruma türlerini adıyla bilmeye değer, çünkü tasarımı bunlar biçimlendirir. Alev sızdırmaz mahfaza (db) içerideki patlamayı hapseder ve yayılmasını durdurur. Artırılmış emniyet (eb) ark ve sıcak noktaların oluşmasını baştan önler. Kendinden emniyet (ia, ib) enerjiyi sınırlar, böylece hiçbir kıvılcım ortamı tutuşturamaz; enstrümantasyonun olağan tercihidir. Basınçlandırma (px), kapsülleme (mb) ve Bölge 2 için kıvılcımsız yapılar da en sık göreceğiniz seçenekleri tamamlar.
Sıcaklık sınıfı ekipmanı çevresindeki kimyaya bağlar. T4, azami yüzey sıcaklığının 135 santigrat derecenin altında kaldığı anlamına gelir ve bu değerin, ortamdaki gazın kendiliğinden tutuşma sıcaklığının altında olması gerekir. IIA'dan, hidrojen ve asetilenin daha zor kontrol edilen IIC grubuna kadar uzanan gaz grubu, korumanın hangi ortamlara karşı kanıtlandığını gösterir. Bunların hiçbiri kâğıt üzerinde kalsın diye değildir; alıcının güvenlik mühendisinin ekipmanınızı onaylamadan önce okuduğu dildir.
Elektrik dışı ekipman kör noktası
Pek çok üretici ATEX'i yalnızca elektrikli donanımla ilgili sanır. Mekanik ekipman da sürtünme, çarpma kıvılcımı ya da sıcak yatak yüzeyleri yoluyla bir ateşleme kaynağı olabilir; bu yüzden tehlikeli alanda kullanılan pompalar, fanlar, redüktörler, kaplinler ve konveyörler doğrudan direktifin içine girer. Statik elektrik birikmesi, gevşeyen bir rulman ya da bir kayış kasnak hattındaki ısınma da çoğu zaman gözden kaçan ateşleme kaynaklarıdır. Bu ürünler çoğu zaman aynı anda Makine Direktifi yükümlülüklerini de taşır ve iki değerlendirmenin aynı artık risk tablosunda buluşması gerekir. Sanayi sahaları için dönen ya da hareketli ekipman üretiyorsanız, ATEX ile makine CE belgelendirmenizi iki ayrı dosya olarak değil tek bir bütün olarak ele alın.
ATEX, geniş CE dosyanızda nereye oturur?
ATEX nadiren tek başına gelir. Tek bir ürün; ATEX direktifi, Makine Direktifi, EMC kuralları ve bazı ekipmanlarda basınçlı ekipman mevzuatı kapsamına birlikte girebilir, ama sonuçta uygulanan her direktifi sıralayan tek bir AB Uygunluk Beyanıyla desteklenen tek bir CE işareti taşır. Dosyayı bu bütünleşik biçimde kurmak, bir direktife göre belgeleyip sessizce bir başkasını unutma klasik hatasını önler.
Kategori 1 ve çoğu Kategori 2 ürününde üretim aşaması yolu; imalatı, son muayeneyi ve testi kapsayan belgelenmiş bir kalite sistemine dayanır, ki bu da ISO 9001 belgelendirmesinin arkasındaki disiplinin aynısıdır. Kendi yolunuzu çıkarıyorsanız, ATEX CE belgesi ve daha geniş CE belgesi sayfalarımız kategorinize göre değerlendirme seçeneklerini ortaya koyar; uzmanlarımız da Onaylanmış Kuruluşun sizin ekipmanınızda tam olarak nerede devreye girmesi gerektiğini netleştirebilir.
Sizin İçin Derledik
İlginizi Çekebilecek Yazılar

EMC ve LVD: elektronik ürünlerde iki direktifi birlikte yönetmek
Devamını Oku →
Yapı malzemeleri CE işareti (CPR): DoP ve performans beyanı
Devamını Oku →
